Evert Jan van Hasselt – Business21

Zondag 27 maart jl. ging de uitzending van VPRO’s Tegenlicht over de “vakbond van morgen”. Een deel van de opnames voor die uitzending zijn bij Seats2meet.com Utrecht CS gemaakt, met als gevolg dat ik – samen met een fikse groep collega ZP-ers – in de uitzending te zien was. In de aansluitende Tegenlicht Meetup in Pakhuis de Zwijger (dinsdag 29 maart) was ik niet alleen te zien, daar heb ik ook van me laten horen. Over dit thema is namelijk wel wat te zeggen!

De vakbonden die we nu kennen, hebben het zwaar. Ledenaantallen lopen terug en steeds vaker hoor je openlijk de vraag of ze nog wel representatief zijn. Wel relevant, die vraag, want nog steeds zijn vakbonden een machtsfactor van betekenis in het sociaal overleg in ons land.

De vakbonden vervulden een belangrijke rol in de businessdynamiek van de vorige eeuw. Werkgevers vormden steeds grotere conglomeraten en de enige manier om als werknemer nog een beetje gehoord te worden, was door je te verenigen in vakbonden. Werkgevers en werknemers stonden als het ware tegenover elkaar en bereikten door middel van debat compromissen die min of meer recht deden aan de belangen van alle betrokkenen.

Het businesslandschap is nu echter fundamenteel aan het veranderen. Steeds vaker zie je dat werkgevers en werknemers (en niet te vergeten: de klanten!) met elkaar op lokaal niveau nieuwe vormen van samenwerken co-creëren, waarin alle partijen aan hun trekken komen. Debat maakt plaats voor dialoog, waarin alle gezichtspunten volledig in beeld komen en partijen samen oplossingen bedenken die optimaal aan alle belangen invulling geven.

Laat ik een voorbeeld geven. Een aantal jaar geleden kwam de directie van La Poste (zeg maar de PTT Post van Frankrijk) tot de conclusie dat voor veel klanten die postpakketten wilden brengen, de openingstijden onhandig waren. Op de momenten dat de postkantoren open waren, waren klanten immers zelf ook aan het werk. De directie van La Poste heeft toen geprobeerd om de openingstijden te verruimen, maar stuitte daarbij op verzet van de vakbonden. En terecht, want bij dit plan werd onvoldoende tot geen rekening gehouden met de belangen van werknemers. De openingstijden bleven zoals ze waren.

Een aantal jaar later is bij datzelfde La Poste rondom enkele postkantoren bij Parijs een dialoog op gang gekomen tussen klanten en werknemers. Met elkaar hebben ze gekeken hoe ze processen anders konden inrichten. In die dialoog bleek verruiming van openingstijden ineens ook heel interessant te zijn voor medewerkers, omdat daarmee meer flexibiliteit ontstond om werk en privé te combineren. Op lokaal niveau zijn toen de openingstijden aangepast, zonder dat de vakbonden daaraan te pas kwamen. En terecht, want dit plan hield alleen rekening met de belangen van lokale klanten en werknemers. Het is helemaal niet gezegd dat deze constructie ook plezierig was voor klanten en medewerkers rondom postkantoren een paar dorpjes verderop. Dus een landelijk werkende vakbond had in dit proces niets te zoeken.

Dit voorbeeld laat mooi zien dat dialoog op lokaal niveau betere oplossingen oplevert voor alle belanghebbenden, dan debat op landelijk niveau. De komende jaren wordt deze vorm van co-creatie van werkprocessen steeds meer gemeengoed. Daardoor ontstaat terecht de vraag wat nog de toekomst van de vakbond is. Hoe ziet de vakbond van morgen eruit?

Wat je veel vakbondsbestuurders ziet doen – ook in de uitzending van Tegenlicht – is krampachtig vasthouden aan het verleden. Dat is in ieder geval een doodlopende weg. Dat verklaart voor een aanzienlijk deel waarom vakbonden het nu zwaar hebben en dat wordt op deze manier alleen maar erger. De vakbond van morgen denkt vandáág na over een nieuwe rol in het businesslandschap. En in het optimale geval doet zij dat niet traditioneel vanuit haar ivoren toren, maar middenin de maatschappij in dialoog met de nieuwe werker. Ik ben als nieuwe werker in ieder geval beschikbaar voor die dialoog!